Κατά τον τελευταίο αιώνα, περίπου το 75% της γενετικής ποικιλομορφίας των καλλιεργειών χάθηκε, καθώς οι αγρότες σε όλο τον κόσμο εγκατέλειψαν τοπικές ποικιλίες και τις αντικατέστησαν με γενετικά ομοιόμορφες, υψηλής απόδοσης ποικιλίες...

Διατήρηση-Αξιοποίηση των γενετικών πόρων στη γεωργία

Επιμέλεια: Χρήστος Στρατάκης

Στην 30η επέτειο από την Συμφωνία για τους Γενετικούς Πόρους στα Τρόφιμα και τη Γεωργία, ο FAO (Παγκόσμιος Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ) υπογραμμίζει την επείγουσα ανάγκη της διαφύλαξης γονιδίων-κλειδιών που θα βοηθήσει να αντιμετωπιστούν οι διαταραχές που προέρχονται από την κλιματική αλλαγή.

“Η διατήρηση και η αξιοποίηση των γενετικών πόρων του πλανήτη θα είναι καίριας σημασίας για την επιβίωση, καθώς οι άνθρωποι θα πρέπει να παράγουν επαρκή και θρεπτική τροφή για τον διαρκώς αυξανόμενο πληθυσμό”, δήλωσε ο αναπληρωτής γενικός διευθυντής του FAO κ.Dan Gustafson, στην Επιτροπή για τους Γενετικούς Πόρους στα Τρόφιμα και τη Γεωργία.

“Ο FAO εκτιμά ότι η προσαρμογή του τομέα της γεωργίας δεν είναι απλώς μια επιλογή, αλλά μια επιτακτική ανάγκη για την επιβίωση του ανθρώπου, και οι γενετικοί πόροι θα αποτελέσουν το ουσιαστικό μέρος κάθε στρατηγικής προσαρμογής. Η διασφάλιση της διατροφικής ασφάλειας για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής είναι μία από τις πιο σημαντικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα”, ανέφερε ο Gustafson.

Τα φυτά αντιπροσωπεύουν πάνω από 80% της διατροφής του ανθρώπου. Περίπου 30 φυτά αντιστοιχούν στο 95% των ανθρώπινων αναγκών σε θερμίδες, και μόλις 5 εξ’ αυτών – το ρύζι, το σιτάρι, το καλαμπόκι, το κεχρί και το σόργο – παρέχουν μόνο το 60%.

Ωστόσο, πάνω από 7.000 είδη φυτών έχουν συγκεντρωθεί και καλλιεργούνται από τους ανθρώπους εδώ και χιλιετίες. Και υπάρχουν πάνω από 30.000 βρώσιμα φυτικά είδη στον κόσμο.

“Οι επιπτώσεις της αλλαγής του κλίματος αναμένεται να μειώσουν την παραγωγικότητα της γεωργίας, την σταθερότητα αλλά και τα εισοδήματα, σε πολλές περιοχές που αντιμετωπίζουν ήδη επισιτιστικό πρόβλημα. Ωστόσο, η παγκόσμια γεωργική παραγωγή πρέπει να αυξηθεί 60% από τα μέσα αυτού του αιώνα – σε λιγότερο από 40 χρόνια από τώρα – για να συμβαδίσει με τις επισιτιστικές ανάγκες του αυξανόμενου πληθυσμού του πλανήτη”, δήλωσε ο Gustafson.

Χάρτης Πορείας Κλιματικής Αλλαγής

Η Επιτροπή θα εξετάσει ένα χάρτη πορείας για την κλιματική αλλαγή και τους γενετικούς πόρους  σε μία αρχική φάση μέχρι το 2017. Οι δραστηριότητες που προβλέπονται περιλαμβάνουν την ευαισθητοποίηση, την ανάπτυξη κατευθυντήριων γραμμών για την ενσωμάτωση των γενετικών πόρων στα τρόφιμα και τη γεωργία, το σχεδιασμό της προσαρμογής, στην ταυτοποίηση περιοχών όπου η βιοποικιλότητα απειλείται ιδιαίτερα από την κλιματική αλλαγή και την ανάπτυξη ενός σχεδίου δράσης για τη διατήρηση των συγγενών φυτικών ειδών από την απειλή της εξαφάνισης.

Ενώ η Επιτροπή είναι πιο εξειδικευμένη σε φυτικούς και ζωικούς γενετικούς πόρους, ο FAO κάνει επίσης σημαντική πρόοδο στην αντιμετώπιση των γενετικών πόρων των δασών, της υδρόβιας ζωής, των μικροοργανισμών και των ασπόνδυλων, αντικατοπτρίζοντας την διεύρυνση της εντολής της Επιτροπής από το 1995. Αυτή περιλαμβάνει, για παράδειγμα, τα βακτήρια, που είναι ουσιαστικής σημασίας για την παραγωγή γιαουρτιού και τυριού, τους γαιοσκώληκες που αποδομούν οργανική ύλη σε απαραίτητα θρεπτικά συστατικά και μια πληθώρα επικονιαστών, όπως η μέλισσα, που αναπαράγει το 35% των καλλιεργειών παγκοσμίως.

“Χτύπημα εκεί που πονάει”

Τα έθνη στις θερμότερες περιοχές του πλανήτη θα πληγούν περισσότερο από την κλιματική αλλαγή, καθώς η αύξηση της θερμοκρασίας αναμένεται να είναι εντονότερη και τα γεωργικά συστήματα τους είναι λιγότερο προετοιμασμένα να αντιμετωπίσουν τις επιπτώσεις. Οι άνυδρες και ημι-άνυδρες περιοχές αναμένεται να γίνουν ξηρότερες, ενώ η διάβρωση του εδάφους σε άλλες περιοχές θα είναι πιο μεταβλητή και πολύ λιγότερο προβλέψιμη.

“Είναι σαφές ότι η ανθρωπότητα θα πρέπει να χρησιμοποιήσει όλα τα εργαλεία που έχει στη διάθεσή της, προκειμένου να αντιμετωπίσει την πρόκληση για να παράγει αρκετά τρόφιμα όσο θερμαίνεται ο πλανήτης”, δήλωσε η Linda Collette, Γραμματέας της Επιτροπής για τους Γενετικούς Πόρους στα Τρόφιμα και τη Γεωργία.

“Προστίθενται συνεχώς στο ζωικό και φυτικό βασίλειο, φυτά, δέντρα, ασπόνδυλα, όπως είναι τα έντομα επικονιαστές, ακόμη και μικροσκοπικοί οργανισμοί – και τα γονίδιά τους – και μερικά από αυτά κρατούν το κλειδί για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Όχι μόνο πρέπει να διατηρήσουμε αυτή την γενετική ποικιλομορφία, αλλά πρέπει επίσης να εξασφαλίσουμε την πρόσβαση σε αυτά και να σιγουρευτούμε ότι τα οφέλη που προκύπτουν από τη χρήση τους διανέμονται δίκαια”, εξήγησε.

Γενετική ποικιλομορφία υπό απειλή

Ο FAO εκτιμά ότι κατά τον τελευταίο αιώνα, περίπου το 75% της γενετικής ποικιλομορφίας των καλλιεργειών χάθηκε, καθώς οι αγρότες σε όλο τον κόσμο εγκατέλειψαν τοπικές ποικιλίες και τις αντικατέστησαν με γενετικά ομοιόμορφες, υψηλής απόδοσης ποικιλίες.

Η προσφυγή στο γενετικό υλικό είναι ωστόσο απαραίτητη για την προσαρμογή και τη βελτίωση της γεωργίας για την αντιμετώπιση απειλών, όπως ασθένειες ή το θερμό κλίμα του πλανήτη, που μπορούν να αλλάξουν τις συνθήκες καλλιέργειας.

Για παράδειγμα, μία ποικιλία από τουρκικό σιτάρι, που συλλέχθηκε και αποθηκεύτηκε σε μια τράπεζα γονιδίων σπόρων το 1948, ανακαλύφθηκε ξανά το 1980, όταν βρέθηκε ότι φέρει γονίδια ανθεκτικά σε πολλά είδη που προκαλούν ασθένειες μυκήτων. Οι καλλιεργητές, τώρα, χρησιμοποιούν αυτά τα γονίδια για να αναπτύξουν ποικιλίες σιταριού που είναι ανθεκτικές σε μια σειρά από ασθένειες.

Σύμφωνα με τα πλέον πρόσφατα στοιχεία του FAO, το 22% των φυλών ζώων βρίσκονται σε κίνδυνο εξαφάνισης. Ωστόσο, οι τοπικές φυλές, που είναι λιγότερο γνωστές, μεταφέρουν συχνά “γενετικές άμυνες” που τους επιτρέπουν να επιβιώσουν με μειωμένη πρόσληψη νερού και ζωοτροφών ή να αντιμετωπίσουν τροπικές ασθένειες. Πολλά “βιομηχανικά” βοοειδή – για παράδειγμα, τα ζώα υψηλής γαλακτοπαραγωγής – συχνά δεν το κάνουν αυτό υπό τέτοιες δύσκολες συνθήκες.

Επιπλέον:

– Τα υδάτινα οικοσυστήματα στον κόσμο αποτελούνται από περίπου 175.000 είδη ψαριών, μαλάκια, οστρακοειδή και υδρόβια φυτά. Μόλις δέκα είδη αντιπροσωπεύουν το ήμισυ της παγκόσμιας παραγωγής ιχθυοκαλλιέργειας.

–  Υπάρχουν 80.000 είδη δέντρων σε όλο τον κόσμο, αλλά μόλις 1% έχει μελετηθεί σε βάθος. Τα δάση είναι η κατοικία για το 80% της χερσαίας βιοποικιλότητας, ενώ τα δάση αποψιλώνονται με ανησυχητικό ρυθμό – με συνέπεια στην υπερθέρμανση του πλανήτη.

–  Τα ασπόνδυλα αποτελούν το 95% όλων των εμβιων οργανισμών, ενώ ο κρυφός θησαυρός της βιοποικιλότητας των μικροοργανισμών είναι ανυπολόγιστος.