Πρόκειται για ευρέως φάσματος εντομοκτόνο επαφής και στομάχου, το οποίο χρησιμοποιείται για την αντιμετώπιση των προνυμφών πολλών εδαφόβιων εντόμων. Εφαρμόζεται ως επενδυτικό σπόρων σε έναν μεγάλο αριθμό ετήσιων καλλιεργειών (καλαμπόκι, ηλίανθος κλπ). Στη χώρα μας έχει έγκριση ως εντομοκτόνο εδάφους για τους σιδηροσκώληκες στην πατάτα...

Δραστική ουσία fipronil: Τοξική για τις μέλισσες

του Λευτέρη Αλυσσανδράκη, Επιστημονικός Συνεργάτης και Εκπαιδευτής της Ελληνικής Γεωργίας

Η δραστική ουσία fipronil ανήκει στη χημική ομάδα των φαινυλοπυραζολών. Πρόκειται για ευρέως φάσματος εντομοκτόνο επαφής και στομάχου, το οποίο χρησιμοποιείται για την αντιμετώπιση των προνυμφών πολλών εδαφόβιων εντόμων. Εφαρμόζεται ως επενδυτικό σπόρων σε έναν μεγάλο αριθμό ετήσιων καλλιεργειών (καλαμπόκι, ηλίανθος κλπ). Στη χώρα μας έχει έγκριση ως εντομοκτόνο εδάφους για τους σιδηροσκώληκες στην πατάτα και κάποιες χρήσεις για έντομα υγειονομικής σημασίας.

Η συγκεκριμένη δραστική ουσία είναι πολύ τοξική για τις μέλισσες. Δόση 0,004-0,005 μg θανατώνει μία μέλισσα, αναφέρεται δε ότι η δόση αυτή είναι χαμηλότερη για τις μέλισσες όταν συλλέγουν τροφή από τα φυτά. Εκτός από αυτό, υπάρχουν διάφορες μελέτες αναφορικά με τις επίδραση του fipronil σε υποθανάτιες δόσεις, οι οποίες καταδεικνύουν διάφορες επιδράσεις στη φυσιολογία της μέλισσας.

  • Αναφορικά με την επίδραση του fipronil στον προσανατολισμό των μελισσών βρέθηκε ότι σε πείραμα τύπου λαβύρινθου όπου στο τέλος υπήρχε σιρόπι ως ανταμοιβή, οι μέλισσες που τους είχε χορηγηθεί η δραστική ουσία μέσω τροφής μείωσε τον αριθμό όσων βρήκαν σωστά το δρόμο κατά 34%. Ο αποπροσανατολισμός των μελισσών θεωρείται ένας από τα σημαντικότερα σύγχρονα προβλήματα των μελισσών και συνδέεται με το φαινόμενο γνωστό ως διαταραχή ή σύνδρομο κατάρρευσης των μελισσών (Colony Collapse Disorder, CCD).
  • Μια άλλη έρευνα μελέτησε την επίδραση του fipronil στη μεταβολική δραστηριότητα των μανιταροειδών σωματίων στον εγκέφαλο των μελισσών, κατασκευές οι οποίες συνδέονται με τις διαδικασίες της μάθησης και μνήμης. Βρέθηκε ότι η αναπνευστική δραστηριότητα αυξήθηκε στα μιτοχόνδρια, μάλιστα με τρόπο μη αντιστρεπτό όταν σταμάτησε η χορήγηση της δραστικής ουσίας, επιδρώντας έτσι αρνητικά σε διάφορες φυσιολογικές λειτουργίες της μέλισσας.
  • Σε εργαστηριακές μελέτες, το fipronil χορηγήθηκε στις μέλισσες μέσω της διατροφής ή τοπικά στον θώρακα με σκοπό τη μελέτη των υποθανάτιων επιδράσεων στη συμπεριφορά των μελισσών. Τα αποτελέσματα έδειξαν μια σημαντική ευαισθησία των μελισσών στην οσφρητική μνήμη και την αντίληψη της σουκρόζης, χαρακτηριστικά που συνδέονται με την αποτελεσματικότητά τους στη συλλογή νέκταρος.

Οι παραπάνω αναφορές είναι μόνο μερικές από αυτές που έχουν διεξαχθεί. Θα πρέπει εδώ να υπογραμμιστεί ότι η επίδραση του fipronil είναι ακόμα πιο δυσμενής όταν συνδυαστεί με προσβολή από κάποια ασθένεια. Έτσι, σε πρόσφατη έρευνα με μέλισσες προσβεβλημένες από νοσεμίαση (Nosema ceranae) παρουσίασαν αυξημένη θνησιμότητα (82%) όταν τους χορηγήθηκε υποθανάτια δόση fipronil σε σχέση με τον μάρτυρα (47%).

Πρόσφατα, η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίµων (European Food Safety Authority, EFSA) διεξήγαγε μια μελέτη για τις επιδράσεις του fipronil στις μέλισσες, κατόπιν παραγγελίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η μελέτη εντοπιζόταν κυρίως στις άμεσες (acute) και μακροχρόνιες (chronic) συνέπειες στην επιβίωση και ανάπτυξη των αποικιών των μελισσών, αλλά και την επίδραση των υποθανάτιων (sublethal) δόσεων στη βιωσιμότητα και τη συμπεριφορά των μελισσών και κατέληξε ότι η συγκεκριμένη δραστική ουσία αποτελεί σοβαρό κίνδυνο για τις μέλισσες όταν χρησιμοποιείται ως επενδυτικό στους σπόρους καλαμποκιού. Οι άνθρωποι της EFSA που διεξήγαγαν τη μελέτη αξιολόγησαν τον κίνδυνο για τις μέλισσες από διάφορους τρόπους έκθεσης και κατέληξαν στα εξής:

  • Κίνδυνος μέσω μεταφοράς σκόνης (dust drift): κατά τη σπορά επενδεδυμένων με fipronil σπόρων, σκόνη που περιέχει τη δραστική ουσία διασπείρεται στην ατμόσφαιρα, με αποτέλεσμα οι μέλισσες να έρχονται σε επαφή με το τοξικό νέφος κατά την πτήση από και προς την κυψέλη. Από τις καλλιέργειες που ελέγχθηκαν, το καλαμπόκι αποτελεί σοβαρό κίνδυνο για τις μέλισσες. Για άλλες καλλιέργειες που μελετήθηκαν, μεταξύ των οποίων και ο ηλίανθος, δεν κατέστη δυνατή η πλήρης αξιολόγηση των δεδομένων.
  • Νέκταρ και γύρη: τα διαθέσιμα στοιχεία δεν ήταν ξεκάθαρα ως προς τον κίνδυνο για τις μέλισσες από τη χρήση του fipronil ως επενδυτικό σπόρων στις καλλιέργειες του καλαμποκιού και του ηλίανθου. Πάντως, σύμφωνα με την EFSA μπορεί να θεωρηθεί ότι δεν αποτελεί σοβαρό κίνδυνο από τη χρήση του σε καλλιέργειες κηπευτικών, καθώς αυτές δεν δέχονται επισκέψεις από τις μέλισσες.
  • Υπήρχε έλλειψη στοιχείων αναφορικά με άλλους τρόπους έκθεσης, όπως η σταγονόρροια (guttation) ή η παρουσία υπολειμμάτων σε ζιζάνια ή και στις επόμενες καλλιέργειες στο ίδιο έδαφος.

Σαν γενικό συμπέρασμα μπορούμε να πούμε ότι το fipronil σαφώς και αποτελεί κίνδυνο για τις μέλισσες, οι οποίες μπορούν να εκτεθούν σε αυτό μέσω διαφόρων τρόπων. Έχει πολύ υψηλή οξεία τοξικότητα, αλλά οι έμμεσες συνέπειες λόγω δυσμενών επιδράσεων στις μέλισσες έπειτα από έκθεση σε υποθανάτιες δόσεις μπορεί να είναι κατά πολύ σοβαρότερες. Στη χώρα μας η εν λόγω δραστική ουσία αποτελεί ελάχιστο κίνδυνο για τις μέλισσες, αφού στη γεωργία χρησιμοποιείται μόνο ως εντομοκτόνο που ενσωματώνεται στο έδαφος στην καλλιέργεια της πατάτας.